Od hercegovih gradova u samom Polimlju, jedino je poznato da je Severin, na lijevoj obali donjeg Lima, u pribojskom srezu, imao podgrađe. Stari grad u blizini današnjeg sela Zagrađa, iza kojeg se nalazi brdo Gradina ima vidljive ostatke zida. Ovaj spomenik ukazuje na to da je štitio put koji je vodio sa Lima u unutrašnjost zemlje dalje u gornje Podrinje. U neposrednoj okolini tog grada, u ataru sela Zagrađe postoje dva važna lokaliteta koja dozivaju u sjećanje srednji vijek ovog kraja. To su toponimi Doganja i Poddoganja, nedvosmisleno srednjovjekovni nazivi talijanskog porijekla koji se odnose na carinu, a koje su ovamo donijeli Dubrovčani kao zakupci brojnih carina u zemlji. U to vrijeme čitavo Polimlje je bilo prekriveno karavanskim stanicama, ali su se trgovački karavani zaustavljali i u manastirima u Polimlju.

Vlast na ovom području izmijenjali najprije Zavid, potom Miroslav, a kasnije Nemanja. Za vrijeme Miroslavljeve vladavine, ovom kneževinom upravljao je prije zamonašanja Rastko, a kao prvi srpski arhiepiskop 1219. godine uspostavio je osam episkopija u zemlji. Sjedište jedne od episkopija bilo je u manastiru sv. Nikole u današnjoj Pribojskoj banji. Nakon raspada Dušanovog carstva 1355. godine, zapadnim krajevima, od Zapadne Morave do Kotora i Dubrovnika (uključujući i Polimlje) vlada Vojislav Vojinović, a nakon njegove smrti 1363. vladavinu preuzima njegov bratić Nikola Altomanović. Nakon sukoba između njega, kneza Lazara i bosanskog bana Tvrtka, sjeverna oblast do samog ušća Lima u Drinu (Dobrun, Rudnik, Užice) pripala je knezu Lazaru, a ban Tvrtko prisajednio je bosanskoj državi Podrinje, Polimlje sve do iza Prijepolja (1373). Nakon Tvrtkove smrti u gornjem Podrinju i donjem Polimlju počinju učvršćivati svoju vlast knez Pavle Radenović, osnivač kneževske porodice Pavlovića, te vojvoda Sandalj Hranić, član kuće Kosača.

Na teritorije opštine Rudo nalazi se i mnogo toponima koji imaju hriščansko porijeklo i ukazuju na mjesto na kojem se nekad nalazila crkva ili sveto mjesto na kojem se ispovjedala vjera: Crkvine, Krstac, Krstovi, Kaluđer, Popov do, Crkvište. U nestajanju srednjovjekovne crkvene arhitekture uticaj je imalo više činilaca: propadanje drvene građe, dug vremenski period, razorni pohodi bogumila i patarena. Alija Bejtić pominje jedno takvo djelovanje bogumila u limskom kraju. Godine 1329. bosanski ban Stjepan prordro je s vojskom, sastavljenom od skoro samih bogumila iz Podrinja u donje Polimlje. Vojska je poražena u ovom kraju, ali je uspjela porušiti i zapaliti crkvu sv. Nikole u Banji, koji nisu priznavali ni jednu ni drugu crkvu ni kao građevinu ni kao instituciju. U knjizi Ljubomira Stojanovića Stari srpski zapisi i natpisi u tekstu koji se odnosi na obnovu manastira Banje, kaže se da je srpski “mladi kralj” Dušan dočekao “bezbožne i pogane babune” i odnio pobjedu nad njima. Hercegovački defter iz 1475/77. godine registruje oko trideset sela naseljenih krstjanima u oblastima Konjica, Foče, Samobora, Višegrada, Pljevalja, Kalinovika i Rudog. Malo je poznato da je ruđanski kraj bogat po nalazištima stećaka. Nekropola stećaka u Pazaljama, na lokalitetu Mramorje (što je jedan od lingvističkih dokaza o postojanju nekropola – s obzirom na to da ovdje ovu vrstu spomenika nazivaju i mramorovima), prema Aliji Bejtiću spada u jednu od najvećih nekropola u BiH, jer obuhvata oko 200 stećaka (sljemenjaka, sanduka i ploča). U istraživanju koje je vršeno 70ih godina dobijeni su podaci sa lokaliteta na području opštine Rudo, s tim što se danas situacija dosta promjenila zbog izgradnje regionalnog puta i stvaranja jezera nakon gradnje hidroelektrane, koja je potpila više nekropola. Prema tim podacima nalazišta stećaka nalaze se na lokalitetu Crkvine između Obrvene i Rudog, Brijeg u Gaočićima, Ravni gaj iznad Pleme, Bijelo brdo Štrpci (Okolišta i Kondovina), Budimlija, Crkvište kod Biševića, Omačina, Grivin (Majdan kamena za ove stećke nalazio se u gornjem dijelu Grivina pod Rudinom. Tu je ostao jedan stećak sa tek započetim klesarskim radovima), Pazalje, Strgačina, Šadani. Za stećke se može reći da su bili običajni manir gradnje spomenika čitavog stanovništva srednjovjekovne Bosne, ali i dijelova Crne Gore, Srbije i Hrvatske i da su na čitavom prostoru pripadnici i katoličke i pravoslavne i bogumilske konfesije u zavisnosti od materijalnog statusa podizali ovakve spomenike.

Samobor je poznato utvrđenje Kosača sa vojnom i rezidencijalnom funkcijom. Izgradnja ovog utvrđenja pripisuje se vojvodi bosanskog rusaga Sandalju Hraniću Kosači, a prvi put se pominje u dokumentu iz Dubrovačkog arhiva iz 1397. godine. Za podgrađe Samobora smatra se naselje Međurječje, koje je prepuno srednjovjekovnih spomenika. U Međurječju je napisana povelja Dubrovniku od strane hercega Stefana 13. oktobra 1461. godine. Početkom ljeta 1465. godine sultanov namjesnik Isa-beg Ishaković u „zemlji Drini“ osvojio je Samobor. Za vrijeme Osmanlija utvrđenje je držala poseda od 63 vojnika, koja su umjesto isplate u novčanom iznosu, ubirali porez iz svih okolnih sela koja su se nalazila na ovom potezu, među njima i Zagrađa (koje se nalazi u Rudom). Nakon predaje Mileševe i Samobora (nakon neuspješnog dogovora između ugarskog kralja i hercega Stjepena), između 1462 i 1465 godine i ruđanski kraj (Polimlje), pada u turske ruke. Nakon konsolidovanja turske uprave mijenja se društveni život usljed islamizacije, preuzima se orijantalno-misaoni sistem i kulturne tekovine istoka, urbanizacija zemlje i stvaranje građanskog staleža. Teritorija ruđanske opštine bila je podijeljena na bosanski i hercegovački sanžak. Teritorije na desnoj strani Lima pripadale su višegradskom, jednim dijelom pribojskom kadiluku, a lijeva strana je bila prvo u sastavu fočanskog kadiluka, da bi kasnije postal dio čajničkog.

Izvori:
Alija Bejtić – Rudo i rudski kraj kroz vijekove, Pljevlja, 1977. godine
Desanka Kovačević- Kojić – Gradska naselja srednjovjekovne bosanske države , Sarajevo, 1978. Godine
Bosna i Hercegovina: od srednjeg veka do novijeg vremena: Međunarodni naučni skup 13-15. decembra, Beograd, 1995. godine

Tekst priredila : Jovana Ostojić